KCHWE Radzyń Podlaski Zbór "Nowe Jeruzalem"

550 LAT wielokulturowego Radzynia Podlaskiego - ostatni fragment książki
Dodane przez admin dnia September 17 2018 15:31:13

Treść rozszerzona

„Szlakiem kulturowego dziedzictwa protestanckiego na ziemi radzyńskiej” - część IV

W związku z przypadającą w tym roku 550 rocznicą nadania praw miejskich naszemu miastu zamieszczamy fragmenty książki „Ocalić od zapomnienia - Szlakiem kulturowego dziedzictwa protestanckiego na ziemi radzyńskiej” autorstwa dr Tomasza Mańko. Przypominamy, że w tym okresie w Radzyniu Podlaskim zawsze obecne były różne kultury. Pragnieniem naszej redakcji jest przypomnienie mieszkańcom Radzynia Podlaskiego śladów obecności reformacji protestanckiej w XVI wieku.

Zamieszczamy ostatnią część książki:

Nie ulega wątpliwości, że na przebiegu Reformacji w XVI wieku na ziemi radzyńskiej zaciążyła energiczna akcja kontrreformacyjna prowadzona przez obóz katolicki, który po soborze trydenckim przystąpił energicznie do walki z reformacją wykorzystując wszelkie środki i sposobności 1. Wraz z postępującą kontrreformacją następowała rekatolizacja regionu, nastąpił koniec twórczych przedsięwzięć polemiczno-autorskich, kres bogactwa wielokulturowości oraz wygasanie aktywnych ośrodków oświatowych i polemicznych na Lubelszczyźnie. Za swoje poglądy społeczno-polityczne i filozoficzno-teologiczne ruch reformacyjny był szczególnie zwalczany przez duchowieństwo katolickie, a szczególnie przez jezuitów, którzy skupili siły do walki o rozbicie i zdyskredytowanie ruchu reformacyjnego oraz jego przywódców w oczach opinii publicznej. Metody walki były bardzo różnorodne i dostosowane niemal do każdej konkretnej okoliczności. Wykorzystywano w tym celu władzę państwową, prowadząc energiczną propagandę w postaci kazań, misji, dysput teologicznych oraz pism polemicznych i do walki z nimi skierowano najznamienitsze osoby 2. Echa takich działań prowadzonych na Lubelszczyźnie i innych miejscach w kraju musiały też docierać do Radzynia Podlaskiego i okolic. W roku 1582, jezuita, ksiądz H. Powodowski, kanonik poznański, deputat Trybunału Koronnego, zaatakował ariańską gminę lubelską i jej przywódców w książce pt. Wędzidło na sprośne błędy a bluźnierstwa nowych Aryjanów 3. Arianie nie pozostawali głusi i Marcin Czechowic odpowiedział ks. Powodowskiemu w książce pt. Epistomium na Wędzidło…, w której bronił się przed zarzutami i szeroko uzasadniał pogląd, że prześladowanie za wiarę jest obrzędem barbarzyńskim, pogańskim, wrogim wszelkiej duchowości i nie mającym z nią niczego wspólnego. Inny przywódca ariański Jan Niemojewski w traktacie z 1583 r. pt. Obrona przeciw niesprawiedliwemu obwinieniu i rozlicznym potwarzom, któremi Ksiądz Powodowski kanonik poznański, w swoim Wędzidle ludzi niewinnych w podejrzenie i w brzydkie pohańbienie przywieść usiłuje, napisanym w tonie naukowym i wielką erudycją, odpierał ataki w sposób skromny i uczciwy, protestował przeciwko prześladowaniu Chrystian, sile i gwałtom prowadzącym do jedności wiary, wskazując iż Bogu nie są miłe sprawy wymuszone, wskazywał na Francję i Holandię, gdzie działalność kontrreformacji doprowadziła do rozlewu krwi i wojny domowej 4.
W walce z reformacją wykorzystywano też tzw. ustawy cechowe, zakazując przyjmowania i wykluczając z cechów rzemieślników różnowierców, a w przywilejach i ustawach wielu cechów rzemieślniczych na terenie Lublina, jako warunek przynależności do nich i uczenia rzemiosła, stawiano wyznanie rzymskokatolickie 5.

Szlachta protestancka brała czynny udział w zjazdach parlamentarnych województwa lubelskiego i na tym forum przejawiała niezwykle ożywioną działalność polityczną, jak i w administracji lokalnej. W większości przypadków piastowała urzędu ziemskie, różnorodne funkcje sejmikowe, a niektórzy z niej wielokrotnie godność poselską. Obok godności marszałka sejmiku i posła na sejm walny Rzeczypospolitej sprawowała szereg funkcji jak: stanowisko poborcy podatkowego, szafarza, deputata do trybunału, do opracowania kompozycji inter status, korektury praw, do udziału w sądach kapturowych w okresie bezkrólewia i posła na sejmik generalny korczyński, prowadząc m. in. walkę o przestrzeganie uchwał konfederacji religijnej z 1573 r., pozbawionej należytej skuteczności, bowiem jej trwałość i znaczenie zależały od wydania ustawy wykonawczej do niej, tzw. egzekucji albo procesu, gdzie sprecyzować należało egzekutywę i sankcje karne za naruszenie zasad pokoju religijnego. O takie prawne zabezpieczenie spokojnej egzystencji i rozwoju walczyli protestanci polscy, napotykając zdecydowany opór duchowieństwa katolickiego. Wzrost tumultów wyznaniowych w kraju, niszczenie zborów rękoma podburzonego przez jezuitów tłumu, spowodował, że ta sprawa stawała się kwestią palącą, wymagającą niezwłocznego uregulowania. Szlachta w instrukcji dla posłów na sejm koronacyjny domagała się uchwalenia kar dla burzycieli pokoju publicznego, a szczególnie sprawców rozruchów w okresie bezkrólewia. Sejm koronacyjny uchwalił ważną dla Kościoła Katolickiego i duchowieństwa konstytucję o rewindykacji dóbr kościelnych. Konstytucja ta umożliwiała rewindykację, dozwalając Kościołowi wytaczanie procesów w celu odzyskania utraconych posiadłości. Dzięki tej konstytucji wiele świątyń niegdyś katolickich, a za panowania Zygmunta Augusta obróconych na zbory, dostało się w różnych dzielnicach Polski wraz z całym uposażeniem na powrót w ręce katolików. Szlachta protestancka dążyła do uregulowania spornych kwestii materialnych ze stanem duchownym, żądała inkwizycji w sprawie zburzenia zborów, ukarania winnych oraz podjęcia uchwał przeciw sprawcom tumultów. W tych więc warunkach szlachta różnowiercza lubelska zgromadzona na lokalnych zjazdach parlamentarnych zobowiązywała w instrukcjach swych posłów, by wspólnie z posłami innych województw wywalczyli uchwalenie owych przepisów wykonawczych. Zagadnienie obwarowania konfederacji warszawskiej przepisami wykonawczymi w XVII w. zajmowało więc różnowierczą szlachtę lubelską na obradach sejmiku lubelskiego, a wraz ze wzrostem sił kontrreformacyjnych, pogromów wyznaniowych, tumultów, głównym placem boju z protestantami stał się Trybunał Koronny. Szlachta protestancka podejmuje więc walkę o wolność religii, domaga się wstrzymania procesów o dziesięciny, możliwości zatrzymania obróconych na zboru kościołów katolickich oraz przynależnych do nich gruntów i majątku kościelnego, domaga się rozstrzygnięcia spornych kwestii ze klerem katolickim – zarówno materialnym, jak i sądowniczym, oraz zakończenia prześladowań z powodu religii. Kwestia kompozycji inter status, tzn. ułożenia współżycia kościoła ze szlachtą różnowierczą w sprawach materialnych (kwestia dziesięcin, zaboru ziem i budynków kościelnych) oraz sądowniczych była więc szczególnym zainteresowaniem szlachty protestanckiej. Największą aktywnością na forum lokalnego parlamentaryzmu odznaczał się m. in. się Andrzej Rzeczycki – pisarz ziemski łukowski, od 1595 r. podkomorzy lubelski oraz Jan Kazanowski, zaś w XVII wieku Krzysztof Zieliński – sędzia ziemski łukowski 6.

Ruch reformacyjny w XVI i XVII wieku na ziemi radzyńskiej i okolicach przebiegał w nurcie kalwińskim, mającym wybitnie szlachecki charakter oraz ariańskim, którego elementy nadały temu ruchowi swoistą specyfikę pod względem teologicznym i w podejściu do różnorodnych kwestii społeczno-politycznych. Dzięki reformacji nasz region zetknął się po raz pierwszy z nowożytną kulturą i zostały zdynamizowane przemiany kulturowe, dokonało się nowe podejście do różnorodnych kwestii teologicznych, wprowadzona została nowa obrzędowość oparta na Piśmie Świętym, zaczęto akcentować sprawę wolności chrześcijan oraz rozwoju indywidualizmu ludzkiego. Reformacja obudziła świadomość narodową, polityczną, dała impuls do rozwoju działalności oświatowej co przejawiło się w powstaniu szkół w Kocku i Lewartowie. Idee reformacyjne oddziaływały twórczo na zwolenników reformacji pobudzając ich do działania na rzecz rozwoju oświaty, szkoły, wychowania, literatury i nauki, dając tym samym sposobność naszemu regionowi wejście na wyższy poziom rozwoju cywilizacyjnego w ramach nowożytnej europejskiej kultury. Reformacja spowodowała po raz pierwszy tak poważne zainteresowanie na lokalnym gruncie sprawami religijno-kościelnymi, zrodziła się bogata literatura wyznaniowa: kalwińska, ariańska, a w jej następstwie polemiczna katolicka literatura religijna. Działacze reformacyjni tworzyli literaturę polemiczno-dogmatyczną w języku ojczystym budząc i podtrzymując tym samym ducha polskości, przyczyniając się do rozwoju języka polskiego i podważenia wszechwładnej ówcześnie łaciny. To reformacja pobudziła Kościół Rzymskokatolicki do przeprowadzenia stosownych reform, w tym też tych położonych na terenie ziemi radzyńskiej 7, a podjęta walka z reformacją umożliwiła dalszy rozwój język polskiego przy omawianiu różnorodnych zagadnień teologicznych, takich jak usprawiedliwienie, dobre uczynki, pokuta, chrzest, komunia święta, Duch Święty, kult Marii, kwestii społeczno-politycznych czy też stosunków pomiędzy Kościołem a państwem.

Szkolnictwo protestanckie w Kocku i Lewartowie było znane z wysokiego poziomu nauczania. Jego ideałem było łączenie wartości i dorobku świata klasycznego z nauką chrześcijańską. W szkołach powoływano instytucje scholarchatu, w którym zasiadali przedstawiciele społeczeństwa, rodziców i nauczycieli, powierzając jego pieczy wszystkie sprawy dotyczące wychowania i nauczania w szkole. Działalność gimnazjum kalwińskiego w Lewartowie i Kocku, oraz ariańskiego w Lewartowie przyczyniła się do rozwoju oświaty, wychowania, szkolnictwa i nauki w naszym regionie. Te nowoczesne szkoły humanistyczne, przygotowywały i kształciły młodzież szlachecką do sprawowania urzędów publicznych w państwie oraz przyszłych duchownych (ministrów Słowa Bożego), a poprzez wprowadzenie do programu nauczania języka polskiego, literatury, historii i geografii polskiej istotnie przyczyniły się do unarodowienia polskiej kultury. Nie można mieć żadnych wątpliwości co do tego, że bez wpływu Reformacji XVI wieku kultura polska w naszym regionie byłaby znacznie uboższa, a rozwój języka polskiego – znacząco spowolniony. Reformacja położyła duży nacisk na zwiastowanie Słowa Bożego w językach narodowych. Z tego też względu za sprawą zwrotu Reformacji ku językowi ojczystemu przesłanie Pismo Świętego jako Słowa Bożego stało się dostępne dla szerokich kręgów ówczesnego społeczeństwa zamieszkującego nasz region, nie ograniczając się jedynie do warstw znających łacinę. Działalność zborów w Radzyniu Podlaskim, Kocku i Lewartowie dała sposobność włączenia tych lokalnych społeczeństw w wir ówczesnych dyskusji prowadzonych w kraju w temacie: kształtu i doktryny Kościoła, wolności sumienia i wyznania, tolerancji religijnej, rozdziału państwa od Kościoła, przyczyniając się tym samym do ukształtowania nowożytnej kultury torującej drogę późniejszemu wiekowi oświecenia. Reformacja na ziemi radzyńskiej i okolicach była zatem ruchem wielce postępowym i wniosła wiele cennego do ogólnej skarbnicy kultury polskiej.

1 Na sejmie warszawskim 15.03.1564 r. podjęto decyzję o zwołaniu do Parczewa, wspólnego sejmu polsko-litewskiego poświęconego sprawom unii. Na sejm ten Litwini jednak nie przybyli i obradowali sami Polacy. Sejm ten trwał on od 24 VI do 7.VIII. 1564 r. Na obrady sejmu przybył nuncjusz papieski Jan Franciszek Commendone, który przekonał króla Zygmunta Augusta i senat do przyjęcia uchwał Soboru trydenckiego, które położyły podwaliny działalności kontrreformacyjnej w Polsce. Por. E. Horoch, A. Koprukowniak, R.Szczygieł, Parczew za Jagiellonów [w:] Dzieje Parczewa 1401-2001, Urząd Miasta i Gminy Parczew,
Parczew-Lublin 2001, str. 23; Stanisław Tworek, W okresie Odrodzenia i Reformacji (1569-1648) …, str. 289. Postanowienia soboru trydenckiego stały się zaczątkiem kontrreformacji.

2Por. Stanisław Tworek, W okresie Odrodzenia i Reformacji (1569-1648) …, str. 304, 310.

3 Książka ta stanowi zbiór kazań wygłoszonych w Lublinie w 1579 roku, w których ksiądz Powodowski polemizował z poglądami chrystologicznymi arian, była przepełniona jadem nienawiści i wyzwiskami w tonie obraźliwym wobec m.in. Marcina Czechowica – przywódcy ariańskiego zboru lubelskiego, którego nazwano „sprośnym bluźniercą, urwańcem i zbiegiem wiary powszechnej, zdrajcą i wywołańcem Pana Krystusów, gońcem Antykrystów, drewnianym figlarzem a wrzeciennikiem, a także bestią, dziką świnią, morskim kotem itp., zaś arian lubelskich określano jadowitymi niedźwiadkami, żmijami, hydrami o wielu głowach, zaś króla Stefana Batorego proszono, by „rózgą żelazną” oczyścił kraj. Por. Stanisław Tworek, Zbór lubelski i jego rola w ruchu ariańskim w Polsce w latach 1570-1598, Lublin 1955, str. 36-43.

4Por. St. Tworek, Zbór lubelski i jego rola w ruchu ariańskim …, str. 37-38.

5Por. tamże, str. 43.

6 Teresa Romaniuk, Działalność polityczno-reformacyjna szlachty różnowierczej na sejmiku lubelskim w latach 1573-1646 [w:] Rocznik lubelski 1978, T. 18, str. 33-34.

7Prymas Polski abp Wojciech Polak, zasiadający w składzie Komitetu Honorowego obchodów 500 lecia Reformacji, w rozmowie z Katolicką Agencją Informacyjną stwierdził, że Reformacja miała pozytywny wpływ na Kościół Katolicki i umożliwiła rozwój doktryny katolickiej, bowiem Kościół Katolicki w różnych wymiarach musiał odpowiedzieć na to, co było wezwaniem Reformacji. Wskazał przy tym na dzieło Soboru Trydenckiego, który od strony teologicznej opracował doktryną katolicką właśnie w przeciwstawieniu do tego, co reformatorzy kwestionowali. Przypomniał, że powstanie seminariów duchownych, kształceniu kleryków, troska o diecezje, dzieło Karola Boromeusza i jego zaangażowanie w wizytacje parafii, w budowanie ducha wspólnot parafialnych. "Wszystko to zostało dokonane przynajmniej w odpowiedzi na to, co zostało postawione jako punkt wzywający z Reformacji" – powiedział Prymas Polski. Por. Wojciech Polak, Reformacja miała wpływ na rozwój doktryny katolickiej, [w:] http://pl.radiovaticana.va/news/2017/10/27/prymas_polski_reformacja_mia%C5%82a_wp%C5%82yw_na_rozw%C3%B3j_doktryny_kat/1345609, dostęp dn. 23 listopada 2017 r. Podjęte reformy katolickie w następstwie Soboru Trydenckiego odnosiły się do: reformy duchowieństwa diecezjalnego i zakonów, stworzenia edukacji świeckich, zadbania o wizerunek Kościoła poprzez kulturę oraz reformy teologicznej. Por. Wł. Tasak, Reformacja. Sukces czy porażka. Warszawa 2017, str. 227.