KCHWE Radzyń Podlaski Zbór "Nowe Jeruzalem"

550 LAT WIELOKULTUROWEGO RADZYNIA PODLASKIEGO
Dodane przez admin dnia August 07 2018 07:52:28

Treść rozszerzona

„Szlakiem kulturowego dziedzictwa protestanckiego na ziemi radzyńskiej” - część II

W związku z przypadającą w tym roku 550 rocznicą nadania praw miejskich naszemu miastu zamieszczamy fragmenty książki „Ocalić od zapomnienia - Szlakiem kulturowego dziedzictwa protestanckiego na ziemi radzyńskiej” autorstwa dr Tomasza Mańko. Przypominamy, że w tym okresie w Radzyniu Podlaskim zawsze obecne były różne kultury. Pragnieniem naszej redakcji jest przypomnienie mieszkańcom Radzynia Podlaskiego śladów obecności reformacji protestanckiej w XVI wieku.

Zamieszczamy kolejną część książki:

Echa szerzącej się w XVI wieku protestanckiej Reformacji, a także późniejszej katolickiej kontrreformacji, dotarły w połowie XVI wieku na tereny ziemi radzyńskiej i okolic za sprawą wpływowego rodu Firlejów. Synowie Piotra Firleja: Jan, Mikołaj i Andrzej, po śmierci ojca dokonali w roku 1557 podziału dóbr, przejęli na potrzeby reformacji kościoły katolickie, m.in. w Lubartowie, Czemiernikach, Kocku, Markuszowie, zaprowadzając wyznanie kalwińskie w swoich posiadłościach oraz osadzając w nich kalwińskich ministrów 1. Liczne dyskusje i debaty na tematy religijne w trakcie obrad sejmu oraz sejmików szlacheckich również przyczyniały się do rozbudzenia zainteresowania sprawami Reformacji.

Po roku 1540 wpływy kalwińskie w Radzyniu Podlaskim oraz okolicach były na tyle silne, że istniejący budynek kościoła rzymskokatolickiego został przeznaczony na zbór kalwiński 2. Duży wpływ na rozwój życia religijnego w duchu Reformacji na terenach ziemi radzyńskiej posiadał Kock, z istniejącym tam zborem oraz gimnazjum kalwińskim a także Lubartów z istniejącym zborem kalwińskim i ariańskim oraz z funkcjonującymi przy nich gimnazjami 3. Zbór w Radzyniu Podlaskim 4 swoją świetność reformacyjną zawdzięczał wpływowej i bogatej rodzinie Kazanowskich, która troszczyła się o jego rozwój i łożyła na jego potrzeby 5. Osobą, która stała się wybiła się na czoło ruchu reformacyjnego w Radzyniu Podlaskim był Jan Kazanowski – przeznaczony przez ojca Bartłomieja, sędziego łukowskiego, na proboszcza w Radzyniu.

Początkowo był zwolennikiem kalwinizmu, a następnie przeszedł do obozu ariańskiego, w którego obronie wydał szereg pism polemicznych, uczestniczył w wielu synodach różnowierczych (Piotrków 1565, Skrzynno 1567, Bełżyce 1569, Lublin 1579, Lubartów 1580), zaś pod koniec życia stał się ponownie wyznawcą i obrońcą kalwinizmu. Jan Kazanowski był aktywnym uczestnikiem ówczesnego życia społeczno-politycznego, pełnił od 1 lutego 1579 r. funkcję podsędka łukowskiego, zaś od 1589 r. został sędzią ziemi łukowskiej. Zmarł w 1591 r. pozostawiając po sobie majątek w postaci miasteczka Budzyń (część Radzynia) i wieś Żabików, który zapewne przejął jego jedyny syn Jan6. Nie wiemy jednakże nic o składzie społecznym i szczegółach funkcjonowania zboru w Radzyniu Podlaskim.

Przypuszczalnie życie w radzyńskim zborze zasadniczo niczym nie różniło się od problemów i spraw obecnych w innych zborach na terenie Rzeczypospolitej. Przy zborze zapewne funkcjonowała szkoła kształcąca dzieci wyznawców, które później mogły podjąć naukę w gimnazjum w nieodległym Lubartowie lub Kocku, a także biblioteka, której zasoby mogły zostać spalone w okresie kontrreformacji i późniejszej rekatolizacji miasta. W związku z rolą i pozycją Jana Kazanowskiego w ruchu reformacyjnym należy przypuszczać, że w drugiej połowie XVI w. zbór radzyński w swoich poglądach i zapatrywaniach przeszedł proces ewolucji, od kalwinizmu do antytrynitaryzmu, aby następnie zbliżyć się do ruchu kalwińskiego 7. Postawa i działania Jana Kazanowskiego miały duży wpływ na kształt i przebieg reformacji na ziemi radzyńskiej, a on sam stał się jednym z głównych przywódców dyteistów na Rusi i na Lubelszczyźnie 8. Jan Kazanowski posiadał duże wpływy i poważanie wśród szlachty lubelskiej. Jako teolog wspierał w debatach religijnych Stanisława Farnowskiego 9, brał czynny udział w synodach ariańskich m. in. w 1569 roku na synodzie w Bełżycach poświęconym m. in. kwestii przedwieczności Chrystusa; w synodzie skrzyńskim odbytym w roku 1567 poświęconemu kwestii boskości i przedwieczności Chrystusa, Wieczerzy Pańskiej oraz chrztu wodnego.

Wraz z innymi dyteistami sprzeciwiał się wszelkim prądom utopijno -społecznym w ruchu ariańskim. Na jesieni roku 1580 wziął udział w słynnym synodzie w Lewartowie, zwołanym przez Mikołaja Firleja, kasztelana rawskiego, patrona kalwinizmu, w którym uczestniczyło około 150 ministrów różnych wyznań, w trakcie którego wraz ze Stanisławem Farnowskim debatował wokół różnic teologicznych dzielące reformacyjne wyznania m.in. w kwestii osobowości Ducha Świętego 10. Obaj mieli zbliżone poglądy teologiczne, różniąc się w kwestii podejścia do chrztu osób dorosłych. W nabożeństwach ariańskich gmin dyteistycznych brała udział szlachta, ale mogły też uczestniczyć osoby z innych grup społecznych m.in. mieszczanie (rzemieślnicy). Nabożeństwa w gminach dyteistycznych miały cechy prostoty, było pozbawione pierwiastka mistycznego, duchowni nie używali ornatów, w kaplicach nie było żadnych obrazów i ozdób – był jedynie krzyż i kazalnica. Kazanie stanowiło główny zrąb nabożeństwa, wspólne modlitwy trwały krótko. Modlitwę publiczną uważano za osobisty akt, poprzez który dokonywała się wzniosła czynność jednoczenia się z Bogiem myślą i uczuciem. Odmawiane były wspólne modlitwy za „Za strapionych i maluczkich”, „Za króla”, „za przełożone”, „za lud pospolity, za nieprzyjaciół i wrogów, za królestwo Polskie”, w której dziękowano Bogu, że pozwolił w Polsce poznać prawdziwą wiarę. Na zakończenie śpiewano pieśń – hymn do Boga i hymn do Chrystusa.

W zborach panowała wolność, każdy kto chciał – nawet nie członek gminy, prosty chłop lub mieszczanin – mógł wystąpić i kazać, lub zbijać nauki ministra, prowadzone były liczne dyskusje. Na dyspucie i śpiewach kończyła się publiczna część nabożeństwa, a zaczynała druga, przeznaczona wyłącznie dla wyznawców zboru: Wieczerza Pańska. Święcono ją w pierwotnym zwyczajem kalwińskim: na środku izby znajdował się prosty stół przykryty białym obrusem, na nim kielich z winem i zwykły chleba bochenek, a wokół stołu zasiadali wierni. Prowadzący nabożeństwo po odmówieniu sakramentalnej formuły, łamał chleb i podawał go biesiadnikom, zaś kielich był przekazywany z rąk do rąk uczestników nabożeństwa. W trakcie modlitw korzystano z modlitewnika autorstwa Stanisława Farnowskiego, szeroko rozpowszechnionego i powszechnie używanego przez gminy antytrynitarskie w Polsce 11.

Idee reformacyjne, które dotarły w połowie XVI wieku na tereny północnej Lubelszczyzny i ziemi łukowskiej, były szczególnie silne w Kocku oraz jego okolicach. Na początku XVI wieku miasto Kock było w rękach Mikołaja Firleja, wojewody sandomierskiego, hetmana wielkiego koronnego oraz jego syna Jana, który piastował godność wojewody lubelskiego, marszałka wielkiego, wojewody i starosty krakowskiego. W Kocku zostało założone gimnazjum kalwińskie, drukarnia i papiernia oraz został wybudowany zamek. Jan Firlej okazał się człowiekiem o rozległych zamiłowaniach kulturalnych i intelektualnych, przywiązywał dużą wagę do rozwoju kultury, czego dowodem było zgromadzenie bardzo dużego księgozbioru. „Złoty wiek” świetności Kocka przypadł na rządy kalwińskich Firlejów. To dzięki Janowi Firlejowi, właścicielowi miasta, Kock stało się przez ponad sto lat jednym z głównych ośrodków reformacyjnych na terenie Rzeczypospolitej. On też w roku 1555 przekazał kościół katolicki na rzecz zboru kalwińskiego.

W Kocku w latach 1601 – 1604 odbyło się dziesięć synodów kalwińskich oraz dwie konwokacje w 1628 i 1643 roku 12. Znaczenie i sława Kocka wzrosło po założeniu w roku 1595 przez Andrzeja Firleja kalwińskiej szkoły dystryktu lubelskiego i chełmskiego, zwanej „firlejańską”. Szkoła ta była bezpośrednią kontynuacją gimnazjum kalwińskiego w Lewartowie i stała się ośrodkiem naukowym dla wyznawców kalwinizmu z terenu Lubelszczyzny. Impuls do założenia szkoły w Kocku był kalwiński synod generalny, który obradował w Toruniu w dniach od 21 do 27 sierpnia 1595 r. Do szkoły mogły uczęszczać dzieci wyznawców kalwinizmu z terenu powiatu lubelskiego, gdzie istniało 29 zborów kalwińskich, a także ziemia chełmska z powiatem krasnostawskim, gdzie 50% ośrodków religijnych stanowiły zbory różnowiercze, w większości kalwińskie. Wraz z założeniem szkoły przybyło do Kocka przybyło wielu nauczycieli i wychowawców m. in. z Lubartowa. Szkoła w Kocku miała charakter czteroklasowego humanistycznego gimnazjum, w którym urzędował jeden rektor wraz z dwoma lub trzema nauczycielami. Szkoła miała zapewnione bardzo dobre warunki, wspierali ja kalwińscy Firlejowie, którzy sprowadzili znakomitych nauczycieli celem zapewnienia wszechstronnego i najwyższego poziomu nauczania. Pasterze (ministrowie) zboru w Kocku sprawowali duchowy nadzór nad szkołą i dbali o wychowanie uczniów w duchu wyznania kalwińskiego, wchodzili z urzędu w skład zespołu wizytatorów i rewizorów szkoły, pełnili nadzór nad wykonywaniem obowiązków przez rektora oraz nauczycieli, brali udział w egzaminach szkolnych, kontrolowali zachowanie i troszczyli się o wychowanie moralne uczniów.

W okresie istnienia szkoły ministrami (pastorami) byli: Stanisław Czarnocki, który w 1595 r. podpisał uchwały synodu generalnego w Toruniu; w latach 1599-1621 Stanisław Petrycjusz, dotychczasowy pierwszy rektor szkoły Jakub Zaborowski, jeden z najwybitniejszych pisarzy kalwińskich XVI wieku, Daniel Zaborowski, w roku 1644 ministrem zboru Jan Cieszkowic, a w roku 1645 Jakub Memorat 13. Program nauczania był opracowywany przez rektora i nauczycieli. Za realizację programu i utrzymanie porządku w szkole rektorzy odpowiadali przed synodami. Egzaminy w szkole były urządzane na wiosnę i w jesieni. Pierwszym i stałym terminem był dzień 1 listopada, zaś drugim – ruchomym – dzień wyznaczony przed Wielkanocą, zaś po roku 1637 egzaminy jesienne przesunięto na dzień 11 listopada. W końcowym okresie istnienia gimnazjum na żądanie Andrzeja Firleja, egzaminy odbywać się miały co trzy miesiące. Egzaminatorami w tym okresie byli ministrowie mieszkający w pobliżu szkoły tj. konsenior Jerzy Laetus z Rudna, Krzysztof Musonius z Kurowa oraz Piotra Myliusa z Czerniejowa. Szkoła utrzymywana była z ofiar kalwińskiej szlachty oraz mieszczan. Główny ciężar utrzymania szkoły kockiej ponosili Firlejowie. Duże kwoty wnieśli prywatni ofiarodawcy, jak Rafał Leszczyński, kasztelan wiślicki, Stanisław Drohojowski, patron i działacz zborowy oraz Adam Schodecki z Włodawy.

Kalwiński synod obradujący 17 czerwca 1595 r. w Lublinie powołał scholarów w liczbie ośmiu osób: cztery z ministrów i cztery z patronów świeckich. Do ich obowiązków należało m.in. zapewnienie ogólnego dozoru nad szkołą, wizytowanie szkoły dwa razy w roku oraz pomoc w rozwiązywaniu różnych trudności i problemów. Funkcje scholarchów pełnili znani działacze kalwińscy: Franciszek Jezierski – senior dystryktu i superintendent małopolski; Krzysztof Kraiński – kaznodzieja zboru lubelskiego i minister z Rzeczyc; J. Cluentius – minister w Łuszczowie,; Paweł Obrębski oraz działacze świeccy w osobach: podkomorzego lubelskiego Krzysztofa Reja, Wojciecha Sobieskiego oraz Piotra Kaczowski. Synod obradujący w Kocku w dniu 22 maja 1629 roku wybrał ostatni raz pięciu scholarów w osobach: J. Cluentiusa, Samuela Gamborzeckiego – podstarościego łukowskiego, Bartosza Kazanowskiego – podstarościego i wojskiego lubelskiego, seniora lubelskiego J. Grzybowskiego i ministra K. Musoniusa 14. Gimnazjum kockim kierowało kolejno dziesięciu rektorów.

Pierwszym był Stanisław Petrycjusz, który przybył z Lubartowa i rektorował od chwili powstania szkoły do czasu powołania go w roku 1599 na ministra zboru w Kocku; Daniel Neugebauer; w latach 1604-1607 był pochodzący z Prus Grudent, następnie w latach 1608 – 1610 Salomon Neugebauer z Prus, który przyniósł największą sławę gimnazjum kockiemu w kraju i poza granicami. Początkowo pełnił funkcję prywatnego nauczyciela u Andrzeja i Jana Firlejów, synów Andrzeja kasztelana radomskiego i fundatora szkoły, z którymi przebywał w roku 1601 r. w Heidelbergu, w Genewie, zaś w latach 1606 – 1607 w Orleanie. Salomon Neugebauer posiadał gruntowane wykształcenie i rozległą wiedzę nabytą na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą w roku 1589 oraz w Bazylei w latach 1596 – 1598, gdzie studiował medycynę. Był oratorem, pisarzem dydaktycznym, autorem prac geograficzno-etnograficznych i historycznych. Jest autorem książek o historii Polski tj. Historia Rerum Polonicarum libri V, wydanej we Frankfurcie w roku 1611, obejmującej historię Polski do początków panowania Kazimierza Jagiellończyka oraz Historia Rerum Polonicarum (…) libris decem (Hanoviae 1618), w której zawarł opis Polski z szerokim uwzględnieniem kwestii ustrojowych, a także zagadnienia historyczne od panowania króla Kazimierza Jagiellończyka do początków panowania króla Zygmunta III Wazy (1587). W roku 1612 r. wydał w Gdańsku, książkę o charakterze geograficzno-etnograficznym pt. Moscovia hoc est de origine, situ regionibus…, która wprowadzała ówczesnego polskiego czytelnika w różne zagadnienia odnoszące się do państwa moskiewskiego, tj. jego historii, języka, nazwy i władzy, o terminie „Wielkie Księstwo Moskiewskie”, geografii, regionach i prowincjach, ludności, rzekach, rybach, ubiorach mieszkańców i ich życiu.

Kolejnym rektorem był Jerzy Pilc z Węgier, który sprawował tę funkcję od początków lat dwudziestych XVII wieku. Pod koniec lat dwudziestych XVII wieku rektorem był Samuel Liborcen. Od roku 1630 do 1645 r. rektorem szkoły w Kocku był pochodzący z Torunia Marcin Czupaliński. Był to człowiek otwarty na świat, odbył liczne podróże po krajach Europy Zachodniej m.in. do Belgii, Anglii, Francji, Niemiec, miał rozległe wykształcenie zdobyte na uniwersytecie w Lejdzie, władał biegle łaciną, greką i językiem hebrajskim. Był też poetą i uczestniczył w kilku synodach kalwińskich odbywających się w Kocku. Ostatnim rektorem gimnazjum w Kocku był Stefan Świetlicki, który przeniósł się do Kocka po pobiciu go w roku 1643 w Lublinie przez uczniów kolegium jezuickiego. W gimnazjum kockim nauczycielami byli m.in. Tomasz Gabritan, który około 1628 r. pełnił funkcję katechety, a po nim w roku 1629 r. powołany został ksiądz Piscis; Marcin Braxator przeszedł do służby kościelnej, Józef Biskupski, Daniel Zalański, Jan Joram – minister zboru w Kocku. W szkole kockiej kształcono też uczniów świeckich i kandydatów na ministrów – alumnów rekrutujących się głównie z licznie osiadłej szlachty kalwińskiej oraz mieszczan kockich. Wychowankowie szkoły wypełniali różne posługi u ministrów. Uczniami tego gimnazjum byli m.in. Jan Cluentius – syn ministra i scholarchy gimnazjum, Jan Gracjan – syn ministra Walentego Gracjana, Daniel Aram, Stanisław Chrząstkowski późniejszy podsędek krakowski oraz synowie S. Drohojowskiego 15.

Ukoronowaniem edukacji był pobyt uczniów w zagranicznym ośrodku uniwersyteckim. W 1647 w Bremie przebywał Daniel Aram, zaś na uniwersytecie we Franecker w Niderlandach przebywał Jan Nemorecki – od roku 1650 nauczyciel szkoły przy zborowej w Kocku. Kalwińskie gimnazjum w Kocku istniało do 1648 roku, a więc do czasu, kiedy miasto wraz ze szkołą i jej bogatym księgozbiorem zostało splądrowane i spalone przez kozaków Chmielnickiego. Po tym roku szkoła w Kocku stała się już zwykłą szkołą przyzborową z tylko jednym nauczycielem. Do tej nowo odbudowanej szkoły przy zborze w Kocku został skierowany przez synod dystryktowy obradujący w Bełżycach w 1650 r. Jan Nemorecki, zaś w roku 1653 delegowano do zboru Pawła Nemoreckiego „dla śpiewania i dla utrzymania szkoły”. W wieku XVII następowała stopniowa rekatolizacja w Kocku, budynek kościelny służący celom zboru kalwińskiego został zwrócony rzymskim katolikom. Z tego powodu staraniem Andrzeja Firleja, wojewody sandomierskiego, wzniesiony został nowy kościół kalwiński w Kocku, który został poświęcony w roku 1650 roku. Ministrem tej świątyni został Jan Jaram.

Ostatnim pastorem zboru w Kocku był Piotr Mylius. Kalwiński zbór w Kocku upadł ostatecznie w okresie II wojny północnej w latach 1655-1660. W roku 1661 już go nie było. Gimnazjum w Kocku odegrało znaczną rolę w dziejach tego miasta, przyczyniając się do wyniesienia tamtejszego zboru do rzędu jednego z najznakomitszych w Małopolsce oraz do rozwoju protestantyzmu w naszym regionie 16. Swoją sławę i znaczenie zawdzięcza rodzinie Firlejów (Andrzejowi kasztelanowi radomskiemu i jego synowi Andrzejowi kasztelanowi bełskiemu oraz wojewodzie sandomierskiemu), którzy hojnie łożyli na utrzymanie szkoły, dobierali odpowiednich nauczycieli i rektorów. Szkoła kocka odegrała znaczącą rolę w dziejach miasta i regionu, walnie przyczyniając się do rozwoju protestantyzmu w naszym regionie i wyniesienia tamtejszego zboru do rzędu jednego z najznakomitszych w Małopolsce. oraz szkolnictwa i kultury polskiej. W wykończonym przez Jana Firleja zamku w Kocku tętniło życie kulturalne.

Wraz z jego zniszczeniem uległa zagładzie mieszcząca się w nim biblioteka zawierająca bogaty zbiór rękopisów i starodruków. Pozostałością świadczącą o reformacyjnych dziejach Kocka oraz czasów jego świetności jest pozostała bez większych zmian budowla z czasów „firlejowskich” kaplica kalwińska – wolnostojąca budowla wzniesiona na planie kwadratu, przykryta kopułą i czterospadowym dachem. Wnętrze zdobią stiukowe listwy o układzie sferycznym, w pedentywach ułożone na kształt serca. Kompozycja sieci sztukateryjnej oraz motywy zdobnicze mają cechy wspólne z dekoracją kościołów tzw. „typu lubelskiego” 17.

1 Jan Firlej otrzymał w ramach podziału dóbr Czemierniki, Wygnanów, Skoki, Stoczek. W latach młodości studiował nauki wyzwolone w Krakowie, a następnie na uniwersytecie w Lipsku, gdzie zetknął się z poglądami reformacyjnymi. Po powrocie do kraju stał się gorliwym ich propagatorem opowiadając się po stronie kalwinizmu. Por. J. Chorębała, Historia parafii pw. św. Stanisława BM w Czemiernikach [w:] Czemierniki. Ziemia czemiernicka. Ludzie. Wydarzenia. Pamiątki, Czemierniki 2009, str. 68.

2W Radzyniu Podlaskim na prośbę Bartłomieja Kazanowskiego była erygowana przez katolickiego biskupa Piotra Tomickiego prepozytura dla 4 mansjonarzy. Mansjonarze ci będący księżmi z gruntownym wykształceniem zdobyte na uczelniach katolickich mieli m.in. stawiać czoła reformacji i zwalczać szerzący się ruch reformacyjny na ziemi radzyńskiej. Oddziaływanie reformacji było na tyle silne, że radzyńscy mansjonarze nie wytrzymali tego nacisku, a kościół radzyński wraz z całym uposażeniem proboszcza przeszedł w ręce kalwińskie. Przez okres 40 lat w Radzyniu Podlaskim, Kocku i Czemiernikach nie było księdza katolickiego. Por. St. Jarmuł, Szkice z dziejów Radzynia Podlaskiego i byłego powiatu radzyńskiego, Radzyń Podlaski 1995, str. 32-33.

3 Por. Walerian Krasiński, dz. cyt. t. II, s. 181, 185, 235.

4 Henryk Merczyng napisał, że dwa kościoły miejskie w Kozirynku (vel Radzyniu) w powiecie łukowskim, zostały oddane na cele reformacji około roku 1560. Były pleban i ksiądz katolicki Jan Kazanowski, oddając kościół, przyjął przed rokiem 1566 wyznanie ewangelickie. Jeden z nich kościół św. Trójcy w roku 1596 był w rękach ewangelickich, zaś drugi został zwrócony katolikom przez Mikołaja Mniszka, starostę łukowskiego, po 40 letnim władaniu. Por Henryk Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1904, str. 57. W powiecie łukowskim w okresie XVI wieku były dwa zbory ewangelickie, na ogólną liczbę zborów w województwie lubelskim wynoszącą 34. Por. Henryk Merczyng, dz. cyt., str. 13. Aleksander Kossowski podaje, że zbór kalwiński istniał w Kozirynku (Radzyniu) w latach 1550-1598, 1598-1627. Por. Aleksander Kossowski, Protestantyzm w Lublinie i w Lubelskiem w XVI-XVII w, Lublin 1933, str. 156, 231. Tadeusz Semeniuk podaje, że Jan Kazanowski jako właściciel Koziegorynku i Budzynia, będąc zagorzałym arianinem doprowadził do tego, że około 1564 roku dwa kościoły radzyńskie zostały na jakiś czas zajęte przez innowierców. Brak jest szczegółów, czy kościół parafialny został tylko zdewastowany i pozbawiony uposażenia, czy też zamieniony na zbór. Jan Kazanowski przebywał w roku 1570 w Radzyniu Podlaskim popierając ruch różnowierczy. Kościół parafialny Zwiastowania NMP w Radzyniu po sporach i procesach został przywrócony katolikom, jednakże różnowiercy trzymali się jeszcze na przełomie XVI i XVII wieku w starym drewnianym kościele Św. Trójcy fundacji Cebulków. W posiadłości Kazanowskich w Żabikowie istniał również zbór ariański. Por. Tadeusz Semeniuk, Kalendarium dziejów Parafii Św. Trójcy w Radzyniu Podlaskim oraz Dekanatu radzyńskiego, Radzyń Podlaski 2011, str. 18, 42.

5 Kazanowscy byli wpływowym i bogatym rodem, którzy swój status zdobyli w ramach społeczeństwa szlacheckiego. Obok działalności ekonomicznej motorem kariery była służba wojskowa, parlamentarna (Stanisław) oraz dworska. Korzystne koligacje rodzinne, m.in. z Tarłami, Korycińskimi (ród o tradycjach senatorskich), Stadnickimi, Podlodowskimi, Oborskimi, Odrzywolskimi przyniosły utwierdzenie ich wysokiej pozycji i znaczenia oraz zbliżyły ich do kręgów elity szlacheckiej- magnaterii. Krzysztof Zemeła, Kariera rodu Kazanowskich, herbu Grzymała, w XVI-XVII wieku. Z dziejów regionu i Miasta, rocznik Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Skarżysku- Kamiennej 2, 27-77 z 2011 r., str. 40-41.

6 Paweł Kazanowski był znaczącym dworzaninem króla Zygmunta Augusta, po śmierci brata Jana Kazanowskiego został 10 stycznia 1592 r. sędzią ziemskim łukowskim. Dziedziczył wieś Białka, zmarł w 1594 r. w Tornie, pochowany został podobnie jak jego brat w Radzyniu. Por. Krzysztof Zemeła, dz. cyt. s. 40-41.

7 Uważam, że sam fakt obecności i zaangażowania się Jana Kazanowskiego w ruch ariański wcale nie musiał oznaczać odcięcia
się zboru radzyńskiego od ruchu kalwińskiego. Ruch reformacyjny miał w większości charakter szlachecki porywając najbardziej
światłą część szlachty. Nie można wykluczyć, że wraz z dotarciem do zboru radzyńskiego idei ariańskich wystąpiły przypadki
obecności w nim osób z mieszczaństwa lub z chłopstwa. Takie przypadki odnotowywane były m.in. na Sądecczyźnie w zborach
dyteistycznych Stanisława Farnowskiego, z którym czynnie współpracował Jan Kazanowski. Widoczna jest postawa teologiczna
Jana Kazanowskiego, w początkach swojej działalności związany był z ruchem kalwińskim, w późniejszym okresie skłonił się ku
arianizmowi, na co wskazuje wydane w roku 1564 jego dzieło pt. „Na upominanie Jana Kalwina”, które zawiera argumenty
przeciwko poglądom Kalwina i zdradza swój wybitnie ariański charakter, zaś w ostatnich latach swojego życia zbliżył
się do kościoła kalwińskiego i w duchu tego wyznania ogłosił nie później niż w r. 1589 antykatolicki łaciński utwór poetycki De
apostasia Ecclesiae et operibus Antichristi. Badacz reformacji Stanisław Tworek podał, że w powiecie łukowskim w okresie
XVI/XVII wieku nie było żadnych zborów ariańskich, funkcjonowały zaś dwa zbory kalwińskie w Kocku i Radzyniu. Por.
Stanisław Tworek, Zbór i szkoła kalwińska w Kocku [w:] Z przeszłości ziemi łukowskiej. Materiały sesji naukowej poświęconej
przeszłości miasta Łukowa i ziemi łukowskiej odbytej w dn. 28.09.1958 r., Lublin 1959, str. 129. Należy też zauważyć, że
Henryk Merczyng nie zaliczył zboru w Radzyniu Podlaskim do listy zborów ariańskich, lecz do zborów ewangelickich.

8 Dyteizm - doktryna religijna przyjmująca istnienie w Bogu 2 natur i 2 odrębnych osób. Doktryna zrodzona została w związku z
zaprzeczeniem boskości D. Świętego. Jako rozwinięty system pojawił się dopiero w teologii XVI wieku w antytrynitarnym nurcie
polskiej reformacji (bracia polscy). Dyteiści odrzuciwszy naukę o bóstwie D. Św., bronili bóstwa i przedwieczności Chrystusa, jednocześnie uważali, że termin ten nie oznacza współistotności z Ojcem, uważali Chrystusa za prawdziwego Boga i Syna Bożego, ale mającego tylko ludzką naturę. Por. Józef Krasiński, Dyteizm [w:] Encyklopedia katolicka t. IV, Lublin 1985, str. 456-457. Ariański obóz dyteistów podzielony był na cztery grupy terytorialne: Małopolska zachodnia, gdzie działał Stanisław Wiśniowski z judaizantem Danielem Bielińskim, Kujawy, gdzie działał Jan Niemojewski – sędzia inowrocławski, Walenty Brzeziński – senior
zboru, Wawrzyniec Brzeziński, Szymon Siemianowski i Jan Plecki. Grupa ta stanowiła zasobną dyteistyczna gminę braci polskich oraz na wschodzie - na Rusi i na Lubelszczyźnie. Główne ognisko dyteizmu na Lubelszczyźnie było w miasteczku Wysokie, stanowiącym dziedzictwo Piotra Kaszowskiego, sędziego ziemskiego lubelskiego, w którym działał też Jakób Szadurski oraz Tomasz Świechowski. W miejscowości Mordy działał Jan Sokołowski, jeden z pierwszych zwolenników Piotra z Goniądza, któremu pomagali Wawrzyniec Krzyszkowski i Szymon Budny, późniejszy judaizant i twórca dogmatu o czystym człowieczeństwie Chrystusa. Podział terytorialne dyteizmu był zarazem podziałem ideologicznym, spór bowiem o Trójcę i bóstwo Chrystusa nie wyczerpywał wszystkich zmian w ideologii obozu antytrynitarnego, bowiem oprócz tego były też rozbieżne stanowiska wobec anabaptyzmu i związane z nim idee społeczne. Poglądy anabaptystyczne spotykały się ze zdecydowanym sprzeciwem ze strony różnych nurtów reformacji, w tym m.in. ze strony dyteistów lubelskich w osobach Jana Kazanowskiego i Jana Sokołowskiego. Anabaptyzm oraz radykalna ideologia społeczna ariańska z terenu Kujaw była przyczyną sporów i ożywionych dyskusji w łonie tego obozu. Piotr z Goniądza pod wpływem anabaptyzmu w roku 1556 głosił równanie stanów, nieużywanie broni, komunizm spożycia i nieprzyjmowanie urzędów. Zwolennicy tych skrajnych poglądów potępiali wszelki bunt przeciw władzy, której chcieli być posłuszni, żądali tylko, aby wolno było żyć według ich ideałów. Ideologia anabaptyzmu polskiego nie była ideologią klas uciśnionych, wywierała wpływ na jednostki wybitnie idealistyczne i to tylko wśród bogatej szlachty. W utworzonych gminach pojawili się chłopi, rzemieślnicy itp. Por. M. Wajsblum, Dyteiści małopolscy (Stanisław Farnowski i Farnowianie), Warszawa, Reformacja w Polsce, V (17-18), Kraków 1927, str. 48-53.

9 Stanisław Farnowski zdobył rozległe wykształcenie w trakcie studiów na uniwersytecie w Marburgu, Heidelbergu oraz Zurychu, posiadał głęboką erudycję teologiczną i filologiczną, doskonałą znajomość Pisma Świętego oraz literatury starożytnej i pism ojców reformacji, znał język łaciński, hebrajski, chaldejski i syryjski, grecki, prowadził ożywioną działalność polemiczną. W swoich działaniach miał wsparcie innych działaczy w osobach Jana Kazanowskiego, Jakóba Szadurskiego, Mikołaja Żytno, Tomasza Świechowskiego i Jana Sokołowskiego, a także Piotra Giezko z Goniądza. Por. M. Wajsblun, dz. cyt., str. 55-63.

10 Por. M. Wajsblum, dz. cyt. str. 87-89.

11 Farnowski zalecał modlitwę w odosobnieniu, w której duch ludzki może skupić się myślą i uczuciem wznieść się do Boga. W zborach kładł główny nacisk na kazanie i szerzenie Ewangelii, dopuszczał dyskusje, jako część nabożeństwa. Swoboda zborowa miała na celu szerzenie i nauczanie doktryny, jednakże kierownictwo oraz funkcje pasterskie nie przechodziły na ogół wiernych, lecz pozostawały w rękach ministra. Por. Marek Wajsblum, dz. cyt., s. 73-74, 78-79, 87. Należy zakładać, że ogólny porządek liturgiczny nabożeństw w zborze w Radzyniu Podlaskim zasadniczo nie obiegał od tego jaki miał miejsce w zborach dyteistycznych prowadzonych przez Stanisława Farnowskiego.

12 Henryk Mierzwiński, Dzieje Kocka do 1939 r., Warszawa 1990, str. 51-53.
13 Por. Henryk Mierzwiński, dz. cyt. str. 53-54.
14 Por. Henryk Mierzwiński, dz. cyt. str. 53-56.
15 Por. tamże, dz. cyt. 56-60.
16 Por. Stanisław Tworek, Zbór i szkoła kalwińska w Kocku, dz. cyt., str. 132-133. Henryk Merczyng podaje , że Zbór w Kocku upadł w czasie wojen kozackich i szwedzkich 1654-1660. Kaznodziejami tego zboru byli m.in. ks. Petrycjusz w 1599 r., Jakób Zaborowski w latach 1602-1621, Daniel Zaborowski w 1641 r., Jan Żurowski w 1643 r., Jakób Memorat w 1646 r. Por. Henryk Merczyng, dz. cyt. str. 57.
17 Por. Henryk Mierzwiński, dz. cyt., str. 61-68.

Cdn ...

Pierwsza część dostępna
tutaj