550 LAT wielokulturowego Radzynia Podlaskiego
Dodane przez admin dnia July 30 2018 16:29:35


W związku z przypadającą w tym roku 550 rocznicą nadania praw miejskich naszemu miastu zamieszczamy fragmenty książki „Ocalić od zapomnienia - Szlakiem kulturowego dziedzictwa protestanckiego na ziemi radzyńskiej” autorstwa dr Tomasza Mańko. Przypominamy, że w tym okresie w Radzyniu Podlaskim zawsze obecne były różne kultury. Pragnieniem naszej redakcji jest przypomnienie mieszkańcom Radzynia Podlaskiego śladów obecności reformacji protestanckiej w XVI wieku.
Treść rozszerzona


W związku z przypadającą w tym roku 550 rocznicą nadania praw miejskich naszemu miastu zamieszczamy fragmenty książki „Ocalić od zapomnienia - Szlakiem kulturowego dziedzictwa protestanckiego na ziemi radzyńskiej” autorstwa dr Tomasza Mańko. Przypominamy, że w tym okresie w Radzyniu Podlaskim zawsze obecne były różne kultury. Pragnieniem naszej redakcji jest przypomnienie mieszkańcom Radzynia Podlaskiego śladów obecności reformacji protestanckiej w XVI wieku.


Ze wstępu do książki:Tytułem wstępu…


Od lat brakuje jakiegoś całościowego opracowania odnoszącego się do kulturowego dziedzictwa Reformacji na ziemi radzyńskiej. Istniejące cenne monografie dra Stanisława Jarmuła pt. Szkice z dziejów Radzynia Podlaskiego i byłego powiatu radzyńskiego oraz Tadeusza Semeniuka pt. Kalendarium dziejów Parafii Św. Trójcy w Radzyniu Podlaskim oraz Dekanatu Radzyńskiego zawierają bardzo szczupłe informacje na temat Reformacji i nie podejmują tematu wpływu tego ruchu religijno-polityczno-społecznego na kulturę naszego regionu.

Pracę ująłem w formę szkiców. Starałem się w nich zasygnalizować niektóre zagadnienia, których układ daje pewien obraz dziejów Reformacji w okresie XVI w. oraz jej wpływu na zjawiska kulturowe ziemi radzyńskiej i jej okolic. Niniejsza pozycja nie pretenduje do systematycznego przedstawienia historii Reformacji, jej celem jest jedynie spopularyzowanie spraw, które powinny być znane ogółowi naszej społeczności lokalnej. Zdaję sobie sprawę, że opracowane szkice nie wyczerpują wszystkich zagadnień związanych z Reformacją, gdyż ta tematyka jest bardzo szeroka. Co do szczegółów przebiegu Reformacji w samym Radzyniu Podlaskim wiemy bardzo niewiele. W moim przekonaniu przebieg i kształt Reformacji niewiele różnił się od tego, jaki miał miejsce w innych rejonach Polski.
Niniejsza praca powstała jako owoc realizacji projektu „Ocalić od zapomnienia – szlakiem kulturowego dziedzictwa protestanckiego na ziemi radzyńskiej”, w ramach którego opracowane były artykuły składające się na jej treść. Dokonałem wyboru jedynie wybranych zagadnień, które ukazują dorobek i duchowe dziedzictwo XVI wiecznej Reformacji w Polsce i jej wpływ na rozwój, takich dziedzin szeroko pojętej kultury, jak piśmiennictwo, język ojczysty, oświata, wychowanie oraz nauka. Reformacja stworzyła bowiem odpowiedni klimat i sposobność zetknięcia się naszego regionu po raz pierwszy z nowożytną kulturą europejską i wprowadzenia tegoż regionu na wyższy poziom rozwoju cywilizacyjnego.

Wyrażam nadzieję, że publikacja niniejsza pozwoli ocalić od zapomnienia ślady ze wszech miar pożytecznej obecności ruchu reformatorskiego na ziemi radzyńskiej a także uzmysłowi jego ożywcze znaczenie dla duchowego, kulturowego, intelektualnego, ale i materialnego wzrostu naszej Małej Ojczyzny.

Oddając to opracowanie w ręce Czytelników, pragnę złożyć szczere podziękowania tym, którzy mnie do tej pracy zachęcali, służyli radą oraz pomocą.
Autor


I część: REFORMACJA NA LUBELSZCZYŹNIE I ZIEMI RADZYŃSKIEJ

Początki Reformacji w Polsce sięgają lat dwudziestych XVI wieku, jednak pełny jej rozwój ma miejsce w latach w pięćdziesiątych. Rozwój i zmierzch ruchu reformacyjnego w dawnej Rzeczypospolitej jest zjawiskiem poniekąd nie mającym sobie równego w innych narodach. W końcu panowania ostatniego z Jagiellonów – króla Zygmunta Augusta – zdawało się, iż ruch ten ogarnie całe społeczeństwo: najwyżsi dostojnicy państwa, kanclerze, hetmani, senatorowie, ministrowie porzucają lub deklarują zerwanie z Rzymem i złączą się z wyznawcami „szczerego Słowa Bożego”, jednakże z upływem lat nastąpił odwrót od reformacji, a z dawnego grona pozostały nieliczne jednostki i grupy. Reformacja rozwijała się w państwie Jagiellonów nierównomiernie pod względem terytorialnym i – odmiennie od Zachodu – w sensie chronologicznym oraz, gdy idzie o skalę niepokojów społecznych. Na przebiegu Reformacji mocno odcisnęły się długie i konserwatywne rządy króla Zygmunta Starego, i wyjątkowa liczebność stanu szlacheckiego, powiązanie Reformacji z przebudową ustrojową państwa, a także rosnący konflikt interesów szlachty i mieszczaństwa. Rozwój Reformacji w Rzeczypospolitej przebiegał w ramach trzech nurtów tj. luterańskim, kalwińskim oraz ariańskim. Reformacja mocno oddziaływała na magnaterię, szlachtę oraz mieszczaństwo, nie dotykając jednakże warstwy chłopskiej. Przebieg Reformacji na ziemi radzyńskiej i okolicach nie różnił się znacząco od tego, co miało miejsce w innych częściach Polski. Wpływy reformacyjne były szczególnie silne z racji opowiedzenia się rodu Firlejów po stronie kalwinizmu. Kalwinizm na ziemiach polskich znalazł szczególnie podatny grunt przede wszystkim w szeregach polskiej magnaterii, bogatej i średniej szlachty, a tylko w małym stopniu wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej. Fakt ten miał istotny wpływ na stosunki panujące wewnątrz zborów kalwińskich w Polsce. Szlachcie odpowiadał kalwinizm z tej prostej przyczyny, iż był to najbardziej demokratyczny kierunek Reformacji, zakładał istnienie demokratycznych gmin wyznaniowych przy umniejszeniu wszelkich form hierarchii kościelnej, dopuszczającej do głosu przedstawicieli stanów, dążność do niezależności kościoła od państwa, aż do możliwości wypowiedzenia w określonych warunkach posłuszeństwa królowi. Szlachta, formułując swoje oczekiwania i poglądy w duchu republikańskim, niechętnie poddawała się władzy doczesnej i duchowej wszechwładnego Kościoła Katolickiego, który swoją mentalnością i postępowaniem tkwił w średniowiecznym feudalizmie i utwierdzał zhierarchizowane zależności między wiernymi. Pierwsza fala Reformacji w Polsce była wymierzona w te atrybuty polskiego Kościoła Rzymskiego, które w szczególny sposób ujawniały jego wszechwładztwo, a poprzez swoją uciążliwość najbardziej raniły dumę polskiego szlachcica i arystokraty. Poddano krytyce dziesięciny oraz inne rodzaje podatków i danin kościelnych. Polska szlachta, opowiadając się za kalwinizmem, widziała w nim tzw. „tani Kościół”. W XVI wieku szczególną rolę w Rzeczypospolitej odgrywała Małopolska z zachodzącymi tam przemianami kościelno-wyznaniowymi i cieszyła się zainteresowania kalwińskiej Genewy. Na rozwój małopolskiej Reformacji duży wpływ wywarł polski reformator Jan Łaski. Tutaj odbywały się pierwsze i najważniejsze synody nowego reformowanego Kościoła. Wprowadzony ustrój synodalno-prezbiterialny Jednoty Małopolskiej stanowił wzorzec dla wszystkich polskich zborów reformowanych. Parafia ewangelicko-reformowana, występująca w źródłach pod nazwą zbór, zarządzana była przez kolegia prezbiterów, którymi byli przeważnie szlacheccy patroni ze stojącym na ich czele patronem głównym (patronus loci), czyli właścicielem majątku, na którym znajdował się kościół. Wystrój zborów miał znaczenie drugorzędne dla spraw wiary. Jak głosił Jan Kalwin, w świątyniach (zwyczajem starotestamentowym) nie powinno być ani obrazów, ani relikwii, wyrzucano je stamtąd, co stało się przyczyną powstania przysłowia: „pusto jak w kalwińskim zborze”.

W dawnym przedreformacyjnym społeczeństwie wyznanie religijne nie było kwestią przekonań indywidualnych, ale było silnie związane z ustrojem społecznym i przechodziło ono przez dziedzicznie. Z tego też względu, syn chrześcijanina rodził się chrześcijaninem, ponieważ chrześcijaninem był jego ojciec. W okresie Reformacji podkreślano znaczenie wolności sumienia i prawo każdej jednostki do krytyki podstawowych dotychczasowych systemów religijnych, w tym dążono do uznania prawa jednostki do samodzielnego, dobrowolnego wyboru wyznania religijnego, jednakże ten wybór mógł być dokonany przez dojrzałego człowieka, a więc takiego, który w pełni świadomie wierzył w to wszystko, co głosi obrane wyznanie.

Z literatury poświęconej XVI wiecznej Reformacji w Polsce wynika, że członkowie zborów protestanckich byli z reguły postrzegani przez miejscową ludność katolicką jako heretycy. Takie przekonania były w tamtym okresie celowo rozpowszechniane przez duchowieństwo katolickie, które określało patronów zborów „heretykami, którzy sprofanowali katolicką świątynię”. Źródła katolickie z końca XVI w. często podawały informacje na temat aktualnej sytuacji zborów protestanckich znajdujących się na terenie katolickich parafii. Zwykle ograniczało się to do przedstawienia nazwiska patrona zboru, nazwiska aktualnie przebywającego tam duchownego oraz opisania największych strat materialnych poniesionych przez miejscową parafię z winy zwolenników Reformacji. Nieduże – wiejskie i małomiasteczkowe – zbory protestanckie nie pozostawiły w zachowanych przekazach źródłowych na swój temat zbyt wielu informacji. Opracowane i wydane drukiem „Akta synodów różnowierczych” nie pozwalają w sposób wyczerpujący opisać życia toczącego się wewnątrz poszczególnych zborów. Niektóre szczegóły dotyczące istnienia oraz działania takich zborów znaleźć można w dokumentach katolickich. Treść tych dokumentów winna być jednak oceniana z dużą dozą krytycyzmu, ponieważ był to obóz wrogi Reformacji. Znane do dnia dzisiejszego wykazy i opisy niektórych zborów opierają się często na nieistniejących już źródłach. Jedna z takich list zborów znajduje się w pracy Józefa Łukaszewicza „Dzieje Kościołów wyznania helweckiego w dawnej Małej Polsce”. Praca ta nie zawiera jednak wszystkich faktów potrzebnych do pełnego ukazania szczegółów dotyczących życia zborów. Inną pracą zawierającą listę zborów wraz z ich opisem jest „Zarys dziejów reformacji w Polsce”. Brak wystarczającej ilości źródeł jest szczególnie dotkliwy, kiedy chce się ustalić liczebność wyznawców w poszczególnych zborach, których członkowie żyli przeważnie w diasporze, pojawiając się na odprawianych nabożeństwach z Wieczerzą Pańską. Zbory stanowiła najczęściej elita średniozamożnych i bogatych rodów szlacheckich, które odciskały swoje piętno na życiu i działalności danego zboru. W zborach obok spraw religijnych miały miejsce wydarzenia wskazujące na zwyczajność prowadzonego tam życia. Źródła oraz większość opracowań o reformacji w okresie XVI wieku w Rzeczypospolitej wskazują na fakt panującej w tych pierwszych zborach autentycznej gorliwości apostolskiej, reprezentowanej zarówno przez patronów oraz duchownych, jak też i zwykłych członków. W zborach dążono do ujednolicenia liturgii, doktryny, propagowano idee odnowy Kościoła. W trosce o wzrost duchowy członków zborów zapraszano do posługi Słowem Bożym znamienitych ministrów. Kościoły protestanckie spotykały się w swojej działalności z wieloma trudnościami ze strony kleru katolickiego, co tak szczególnie jest widoczne w dobie kontrreformacji. Reformacja jako ruch prowadzony pod hasłami odnowy Kościoła i powrotu do źródeł, umożliwiła rozwój nowych idei teologicznych, a które wykraczały poza ramy ortodoksji chrześcijańskiej. Przykładem tego jest antytrynitaryzm, którego zwolennicy potrafili zainicjować niezwykle dynamiczne oraz silne ruchy religijno-społeczne. „Antytrynitarzom chodziło o przeniknięcia tajemnicy Trójcy Świętej, poddanie pojęć na ten dogmat składających się analizie myśli ludzkiej, ścisłe ustalenie tych pojęć i terminów. Obiektywnie chodziło o unormowanie niejasnego dotychczas stosunku nieskończoności i do skończoności, Boga do człowieka, świata pozazmysłowego do zmysłowego. A więc z jednej strony pragnie się usunąć wszelkie granice z nieskończoności Boskiej, burząc zacieśniające się pojęcie osoby, z drugiej strony występuje dążność do usunięcia z ludzkiej skończoności Chrystusa wszystkich elementów nieskończoności. Między jednością absolutu a trójką (nie trójcą) oscyluje antytrynitaryzm. W analizie uderza on przede wszystkim na pojęcia substancji i hypostazy – pojęcia, których nieokreśloność pozwalała żonglować dogmatem i przelewać jego treść pojęciową w to lub inne naczynie”. Wyznawcy antytrynitaryzmu odznaczali się cnotami, bogobojnością i uczonością, pod względem obyczajów trzymali się surowych zasad, a naukę Ewangelii starali się stosować w życiu dosłownie. Arianie jako osobna formacja religijna wyłonili się z Kościoła Kalwińskiego na tle stosunku do dogmatu Trójcy Świętej. Zbory antytrynitarzy posiadały własne synody, szkoły, drukarnie. Wspólną zasadą łączącą zbory ariańskie w Polsce była nauka wyższości Boga-Ojca nad Synem. Wspólnota kościelna arian opierała się na demokratycznej instytucji synodu i była zarządzania przez wiernych gminy. Każda gmina wybierała służącego jej duchowego przywódcę – ministra, który prowadził modlitwy, pisywał traktaty moralne, brał udział w sporach dogmatycznych. Arianie w większości rekrutowali się ze średniozamożnej szlachty, dobrze wykształconej, dysponującej bogatymi księgozbiorami z najnowszymi publikacjami z całej Europy. W ruchu ariańskim można być też spotkać wybitne postacie wywodzące się z mieszczaństwa i chłopstwa. Arianie (bracia polscy) stworzyli jedną z najbardziej wykształconych i kosmopolitycznych grup Rzeczypospolitej Szlacheckiej, prowadzącą ożywioną działalność intelektualną, edukacyjną i wydawniczą. Wyznawcy arianizmu kształcili się na najlepszych uniwersytetach w Niemczech, we Włoszech i w Szwajcarii, stając się nowoczesną awangardą intelektualną XVI i XVII wieku, zainicjowali kluczowe tematy dla nowożytnej debaty m. in. wolności religijnej, demokracji politycznej, równości ludzi, relacji wiary i rozumu. Ruch ariański w Polsce nigdy nie stanowił jednolitej formacji; jego wyznawcy spierali się o kwestię Trójcy Świętej, użycie rozumu w religii, pańszczyznę i prawo chrześcijan do udziału w wojnie i stosującej przemoc władzy. Najbardziej radykalny nurt braci polskich głosił całkowitą tolerancję religijną, równość wszystkich istot ludzkich, konieczność zniesienia pańszczyzny i innych form dominacji człowieka nad człowiekiem, kwestionował użycie przemocy. Wśród pewnej części arian, chrześcijaństwo znalazło swoją realizację w ziemskim projekcie etycznym – projekcie równej wspólnoty wolnych ludzi złączonych przez polityczne rozumiane pojęcie miłości bliźniego. Jednakże nurt ten od samego początku był marginalny. Zbory ariańskie w Polsce mieściły się najczęściej w prywatnych kamienicach lub mieszkaniu ministra, w budynkach kościelnych przejętych przez pana arianina. Tam były odprawiane ariańskie nabożeństwa, odbywały się spotkania wiernych oraz znajdowała się biblioteka. Ważniejsze decyzje dotyczące życia lokalnej gminy oraz dla rozwoju całego ruchu ariańskiego podejmowane były na synodach. Arianie żyli z wyzysku chłopów, ale jak na standardy Rzeczypospolitej Szlacheckiej, był to dość „humanitarny wyzysk”. W okresie największego rozkwitu arianizmu w Polsce liczbę ich ocenia na 10 – 12 tysięcy. Szlachta utrzymywała z nimi stosunki towarzyskie, rodzinne, bracia polscy brali udział w wystąpieniach przeciwko królowi np. rokosz zebrzydowskiego (1606 – 1609), stanowili grupę bardziej wykształconą niż reszta szlachty, różniąc się poglądami na życie po śmierci, bowiem odrzucali wiarę w piekło. Działalność arian miała wpływ na wczesne europejskie oświecenie XVII wieku, przede wszystkim poprzez postulat racjonalnego traktowania spraw wiary i żądanie tolerancji – swobody wyboru wiary, co wynikało z głębokiego przekonania, że wszelkie prześladowania religijne są głęboko sprzeczne z duchem Ewangelii.

Cdn ….